Vefhringur Landsbókasafns Íslands - Háskólabókasafns

Allar almennar upplýsingar um safnið, stjórn þess, sögu og framtíðarsýn.

Safnið býður notendum sínum margvíslega þjónustu sem lýtur að upplýsingaöflun.

Upplýsingar um kynningar á safninu, námskeið í boði og heimildaleit

Í Þjóðarbókhlöðunni er fyrsta flokks aðstaða til náms og rannsókna.

Safnið stendur að fjölda verkefna í samvinnu við innlenda og erlenda aðila.

Safnfræðsla

Heimildaleit

Leitartækni

Að fylgjast með í faginu

Safnkynningar

Heimildaleit

Með tilkomu Netsins hefur heimildaleit orðið hvort tveggja í senn, einfaldari og flóknari. Einfaldari vegna þess að í æ fleiri tilvikum er hægt að nálgast upplýsingar frá einkatölvunni en um leið flóknari vegna þess hve erfitt getur verið að finna einmitt það sem þarf hverju sinni. Hver sem er getur sett upplýsingar á Netið og skipta síðurnar hundruðum milljóna. Gæðin eru afar mismunandi og því er nauðsynlegt að vera gagnrýninn á það sem þar finnst. Þótt almennar leitarvélar Netsins, s.s. Google, og Yahoo eða Google Scholar og SCIRUS sem leita einkum í vísindalegu efni, verði sífellt öflugri, geta þær ekki leitað í ýmsum sérhæfðum gagnasöfnum og skrám, t.d. þeim sem kaupa þarf aðgang að eða skrám bókasafna..

Mismunandi hjálpargögn og aðferðir eru notaðar við heimildaleit eftir því í hvaða tilgangi upplýsinganna er þörf, hversu ítarlegar og nýjar þær þurfa að vera og hve fljótt þarf að útvega þær. Vantar svar við tiltekinni spurningu, vantar tiltekna bók, doktorsritgerð eða skýrslu? Er verið að afla upplýsinga fyrir skólaritgerð, lokaverkefni í háskóla, rannsóknir, doktorsritgerð eða enn flóknari verkefni? Í öllum tilvikum þarf skýr svör og traustar heimildir. Hafa ber í huga að ýmsar mikilvægar upplýsingar fást ekki án endurgjalds eða eru aðeins til í prentuðu formi og því ekki aðgengilegar á Netinu. Hér á eftir verður vísað á og gerð grein fyrir mismunandi hjálpargögnum og vefsetrum sem kunna að koma að gagni við hvers kyns heimildaleit.

1. Viðfangsefnið skilgreint og grunnupplýsinga aflað

Til að finna finna svör við spurningum, skilgreina viðfangsefnið eða afla grunnupplýsinga um ýmis málefni er gagnlegt að byrja á að nota alfræðirit, handbækur, kennslubækur eða önnur uppsláttarrit, prentuð eða rafræn. Orðabækur af ýmsum toga eru einnig mikilvægar á ýmsum stigum heimildaleitar og ritunar til þess að finna og velja rétt hugtök, finna samheiti, athuga stafsetningu orða, skammstafanir o.fl. Gott safn slíkra rita er á handbókasvæði á 2. hæð í Þjóðarbókhlöðu og rafræna handbókahillan vísar á ýmis rafræn gögn.

2. Heimilda leitað

Þegar viðfangsefnið hefur verið skilgreint og búið er að velja heppileg hugtök eða leitarorð er hægt að hefja heimildaleitina sjálfa. Stundum nægja grunnupplýsingar sem finnast í ritum bókasafnsins eða við almenna leit með leitarvélum Netsins. Ef heimildaleitin á aftur á móti að vera ítarleg vegna rannsóknarverkefna eða annarra ritgerða er um ýmis önnur hjálpargögn að ræða:

2. a. Bækur – skrár bókasafna

Skrár bókasafna gefa upplýsingar um safnkost, þ.e. bækur, tímarit, hljóðrit, myndefni o.fl, viðkomandi safns eða safna. Í þeim er hægt er að leita eftir mismunandi aðferðum (einföld leit, ítarleit o.s.frv.) og að mismunandi atriðum (efni, höfundum, titlum, efnisorðum o.fl).

• Leitir.is er ný leitarvél sem leitar samtímis í Gegni, samskrá íslenskra bókasafna, sem rekinn er af Landskerfi bókasafna, Myndavef Ljósmyndasafns Reykjavíkur, Bækur.is sem er stafræn endurgerði gamalla íslenskra bóka, Hirsla.is sem geymir vísinda- og fræðslugreinar starfsmanna Landspítala – háskólasjúkrahúss, Skemman.is. sem er safn námsritgerða og rannsóknarita háskólanna, Elib áskriftir bókasafns Norræna hússins að rafrænum bókum, timarit.is sem veitir m.a. aðgang fjölda íslenskra blaða og tímarita. Einnig er hægt að leita í efni Landsaðgang, hvar.is.
• Skrár erlendra bókasafna geta verið gagnleg hjálpartæki þegar leitað er heimilda og þegar finna þarf bókfræðilegar upplýsingar um tiltekin rit. Rit úr erlendum söfnum er hægt að útvega með millisafnaláni sem er gegn gjaldi.
• Þjóðbókasöfn og þjóðbókaskrár einstakra landa veita ítarlegar upplýsingar um útgefið efni síns lands. Evrópubókasafnið veitir aðgang að skrám evrópskra þjóðbókasafna.
• Netbókaverslanir og skrár um fáanlegar bækur eru einnig gagnlegar til að finna og panta nauðsynleg rit.

2. b. Heimildaskrár í bókum og tímaritum

Ef gagnlegar upplýsingar hafa fundist í alfræðiritum, handbókum, tímaritsgreinum eða öðrum ritum er ráðlegt að athuga heimildaskrár aftan við viðkomandi kafla þessara rita. Þar geta verið tilvísanir í önnur heppileg, en reyndar eldri, rit um sama efni. Síðan má athuga í Leitir.is og/eða í Finna tímarit hvort ritin sem vísað er í eru til í íslenskum bókasöfnum.

Efst á síðu

2. c. Tímarit – rafræn og prentuð

Tímaritin eru einn mikilvægasti ritakostur rannsóknarbókasafna. Þau eru af ýmsum toga, bæði almenns og fræðilegs eðlis. Í tímaritum birtast m.a. niðurstöður nýjustu rannsókna, yfirlitsgreinar, sérfræðigreinar, umfjallanir um málefni líðandi stundar og margvíslegt annað efni. Á heimsíðum þeirra eru oft upplýsingar um hvort ritið er ritrýnt, (peer reviewed) og um svonefndan áhrifastuðul, Impact Factor, sem gefur vísbendingu um vægi fræðilegs tímarits innan tiltekinnar fræðigreinar. Gagnagrunnurinn Journal Citation Reports, JCR, reiknar árlega út áhrifastuðul tiltekinna fræðirita. Aðgangur að JCR er opinn á landsvísu. 

Landsbóksafn Íslands – Háskólabókasafn kaupir um 900 tímarit í prentaðri útgáfu og eru mörg þeirra jafnframt aðgengileg í rafrænu formi.

Samningar hafa verið gerðir um aðgang á landsvísu að rúmlega 17.000 rafrænum tímaritum. Það merkir að allir sem tengjast Netinu um íslenskar netveitur hafa aðgang að heildartextum þeirra án endurgjalds. Landssamningarnir ná til rita eftirtalinna útgefenda og fagfélaga.

ASCE – American Society of Civil Engineers
EbscoHost – tímarit frá ýmsum útgefendum
Karger – einkum heilbrigðisvísindi
ProQuest – tímarit frá ýmsum útgefendum
Sage - félagsvísindi o.fl.
ScienceDirect - tækni, læknisfræði, raunvísindi o.fl.
SpringerLink -tækni, læknisfræði, raunvísindi o.fl.
Wiley -Blackwell - öll fræðasvið

Allmörg rafræn tímarit eru í séráskrift safnsins og Háskóla Íslands og því eingöngu opin tölvum á háskólanetinu og í Þjóðarbókhlöðu, svo og þeim notendum háskólanetsins sem hafa VPN forritið í tölvum sínum. Leiðbeiningar um VPN eru á vef Reiknistofnunar Háskólans.

Meðal tímaritapakka eða gagnasafna með heildartextum í séráskrift safnsins eru:

 ACM – Portal  tímarit í tölvunarfræði
 IEEExplore um 230 tímarit í rafmagnsverkfræði
 Emerald 110 tímarit á ýmsum sviðum félagsvísinda
 JSTOR 1300 tímarit á ýmsum fræðasviðum frá upphafsárgangi
 HeinOnline með heildartextum lögfræðirita
 OECD ilibrary með öllum útgáfuritum OECD

2. d. Tímaritaskrár

Öll þessi tímarit og fjöldi annarra eru aðgengileg í skránni Finna tímarit á vef safnsins. Í skránni má einnig sjá hvaða tímarit eru til á tilteknu fræðasviði. Heildartextar tímarita í séráskrift safnsins og Háskóla Íslands opnast, eins og fyrr segir, aðeins á tölvum á háskólanetinu.

Í Finna tímarit er aðgangur að og upplýsingar um 27 þúsund tímarit:

• rafræn tímarit í landsaðgangi
• rafræn tímarit í séráskrift safnsins og Háskóla Íslands
• rafræn íslensk í timarit.is
• 7000 rafræn tímarit sem eru gjaldfrjáls á Netinu (DOAJ)
• ýmis gjaldfrjáls rafræn tímarit í líf- og læknisfræði
• upplýsingar um prentuð erlend tímarit sem eru nú í áskrift safnsins

Í Gegni og í Leitir.is eru upplýsingar um öll helstu prentuð tímarit, íslensk sem erlend, gömul og ný, ásamt tenglum við rafræna útgáfu þeirra þegar hún er fyrir hendi. Í skránni Íslensk vefrit er leitast við að halda til haga tenglum við íslensk vefrit, öðrum en þeim sem eru í timarit.is.

Timarit.is veitir aðgang að blöðum og tímaritum frá Íslandi, Færeyjum og Grænlandi á stafrænu formi. Íslenska efnið er einkum frá árunum 1773-1940.  Þar eru einnig nokkur yngri rit s.s. allflest íslensk dagblöð frá upphafi. Síðustu tveir til þrír árgangar Morgunblaðsins eru þó alltaf undanskildir. Hægt er að leita í heildartextum allra ritanna samtímis.

DOAJ er skrá sem veitir aðgang að rúmlega 7000 gjaldfrjálsum rafrænum tímaritum og hægt er að leita að greinum um tiltekið efni í u.þ.b. 1200 þeirra. Aðgangur að þessum tímaritum er einnig í Finna tímarit, skrá safnsins yfir rafræn tímarit. Í Open Access Journals eru um 7000 rafræn tímarit án endurgjalds. Sjá nánara yfirlit yfir helstu skrár um rafræn tímarit.

NOSP – samskrá um tímaritaeign um 1000 bókasafna á Norðurlöndum og í Eystrsaltslöndunum.

ZDB  - Zeitschriften Datenbank er þýsk skrá sem veitir upplýsingar um rúmlega milljón tímarit, alls staðar að, frá 1600 til dagsins í dag.

Greinar í tímaritum sem ekki eru til hér á landi er hægt að útvega með millisafnaláni sem er gegn greiðslu. Millisafnalán eru mun ódýrari en greinaþjónusta sem margir útgefendur veita notendum beint.

Efst á síðu

2. e. Efni tímarita – Tilvísanasöfn og heildartextar

Einstakar greinar sem birtast í tímaritum eru almennt ekki skráðar í skrár bókasafna. Þó hefur efni allmargra íslenskra tímarita verið skráð í Gegni og finnast við leit í  Leitir.is, almennum hluta.

Tilvísanasöfn

Til þess að finna einstakar erlendar fræðigreinar um ákveðið efni höfum við bókfræðileg gagnasöfn svonefnd tilvísanasöfn. Þau vísa til efnisins þ.e. veita upplýsingar um hvað, hver, hvar og hvenær hefur verið skrifað um tiltekið efni, hvar greinar tiltekins höfundar hafa birst o.fl. Þau eru einnig notuð til þess að fylgjast með nýjungum í faginu. Það eru ýmist fagfélög, opinberar stofnanir eða aðrir hagsmunaaðilar sem standa að slíkum gagnasöfnum. Sum þeirra spanna tiltekið fræðasvið en önnur eru þverfagleg og því er oft talsverð skörun á innihald þeirra.

Compendex og Web of Science eru dæmi um tilvísansöfn sem krækja  við heildartexta greina

Gagnasöfn útgefenda 

Gagnasöfn útgefenda, svo og upplýsingakerfi eins og ProQuest og EbscoHost, hýsa jafnframt fjölda heildartexta sem ýmist eru merktir Full Text, PDF eða HTML, eftir því í hvaða sniði þeir eru. 

Upplýsingakerfin bjóða jafnframt upp á krækjur við heildartexta sem kunna að vera aðgengilegir annars staðar, t.d. hjá útgefanda. Heildartextarnir opnast því aðeins að notandinn hafið aðgang að þeim, t.d. með samningum sem gerðir hafa verið á landsvísu, (hvar.is, ) eða með séráskrift fyrir háskólanetið. Þannig hafa íslenskir notendur aðgang að heildartextum yfir 20 þúsund  tímarita án endurgjalds

Leitarvélarnar Google Scholar og Scirus eru mjög öflugar og leita eins og fyrr segir einkum í vísindalegu efni.  Leit í einstökum gagnasöfnum býður almennt upp á  markvissari leitir og niðurstöður.

Þegar heimildaleit þarf að vera ítarleg er yfirleitt nauðsynlegt að leita fanga á fleiri en einum stað. Athugið einnig að sum gagnasöfn, t.d. Medline og Eric geta verið aðgengileg í fleiri en einu upplýsingakerfi. Leitarviðmótið og  leitartækni   er þá mismunandi sem getur gefið mismunandi niðurstöður.

Gagnasöfn og heildartextar

 er merki sem finna má í niðurstöðulistum nokkurra gagnasafna, einkum ef notandinn er á háskólanetinu. Með því að smella á það fer í gang kerfi sem leitar að greininni/tímaritinu í Finna tímarit sem hýsir samtals 27 þús titla tímarita og tengir við heildartexta þeirra greina sem safnið hefur aðgang að. Ef ekki er tengill við heildartexta eða ef hann finnst ekki með því að smella á þetta tákn skal bent á að leita í Leitir.is eða Gegni sem veita upplýsingar um prentuð gögn.

Efni sem ekki fæst í safninu er hægt að panta með millisafnaláni sem er gegn greiðslu. Millisafnalán eru ódýrari en greinar sem notendur geta pantað beint frá útgefanda á Netinu.  .

Á vef safnsins eru tenglar í rafrænu gagnasöfnin:

• Rafræn gögn – titlar A-Ö ásamt stuttri lýsingu á efni og umfangi
• hægt er að flokka þau eftir fræðigreinum miðað við helstu námsbrautir í H.Í.

Efst á síðu

2. f. Dagblöð – efni dagblaða

Í dagblöðum birtist oft gagnlegt efni. Á vefnum timarit.is er nú hægt að finna öll íslensk dagblöð, fletta þeim síðu fyrir síðu eða leita að efni í heildartextum þeirra.  Morgunblaðið er aðgengilegt frá upphafi nema síðustu tvö til þrú árin, ásamt Lesbókinni.  Nýjustu tölublöð blaðsins ásamt Greinasafni sem nær aftur til ársins 1987 eru á vef blaðsins. Greinasafnið er án endurgjalds, að heildartextum þriggja síðustu ára undanskildum. Gestir safnsins hafa ókeypis aðgang að gjaldsettu efni á tveimur tölvum á 2. og 3.hæð í Þjóðarbókhlöðu.

Fréttablaðið er aðgengilegt bæði í html og pdf sniði og fréttir ýmissa fjölmiðla er hægt að lesa á Vísi.is. Auk þess fer rafrænum íslenskum blöðum ört fjölgandi. Fjölmiðlavaktin, áður Miðlun, hefur gefið út ljósrit af blaðagreinum á ýmsum efnissviðum, s.s. um bækur og bókaútgáfu, kvikmyndir, leiklist, tónlist og fiskveiðistjórnun svo dæmi séu nefnd. Hefti Fjölmiðlavaktarinnar eru í 050 flokknum á 3. hæð safnsins.

Á Netinu er hægt að lesa ýmis erlend dagblöð að hluta eða öllu leyti. Internet Public Library, List of  Newspapers og Kiosken veita m.a. aðgang að þeim. Á vef Alþingis eru tenglar við ýmsa fjölmiðla.

Efst á síðu

2. g. Doktorsritgerðir

Í gagnasafninu Dissertation Abstracts Online (DAO) eru upplýsingar um 1,7 millj. doktors- og meistaraverkefni. Þetta eru svo til allar bandarískar doktorritgerðir frá og með árinu 1861 og ritgerðir frá fjölda annarra háskóla um víða veröld. Leit í DAO er gegn gjaldi og þarf að fylla út beiðni um heimildaleit sem starfsmenn upplýsingaþjónustu annast. Dissertation Express veitir almennum notendum leitaraðgang að gögnum síðustu tveggja ára án endurgjalds og þar er hægt að kaupa tilteknar ritgerðir fá sendar rafrænt eða í prentaðri útgáfu. 

DIVA-Portal er samstarfsverkefni nokkurra norrænna háskóla sem veitir aðgang, án endurgjalds, að heildartextum fjölda norrænna meistara- og doktorsverkefna. Ennfremur er til skrá um doktorsritgerðir Íslendinga ásamt tenglum við heildartexta þegar þeir eru fyrir hendi. Leitir.is veitir upplýsingar um doktorsritgerðir í eigu íslenskra bókasafna. Ýmis tilvísanasöfn vísa einnig í doktorsritgerðir og annað efni á því sviði sem þau spanna. Í leit að tiltekinni ritgerð má einnig athuga í samskrám og skrám hinna ýmsu háskóla- eða þjóðbóksafna.

2. h. Einkaleyfi

Í gagnasafni European Patent Office eru tilvísanir í 45 nillj. einkaleyfa hvaðanæva. Hægt er að leita í gagnasafninu án endurgjalds og kaupa einstök gögn beint.

2. i . Önnur gagnasöfn og skrár

Með sameiginlegum áskriftum bókasafna og stofnana að rafrænum gagnasöfnum og tímaritum hafa einstaklingar hér á landi aðgang að miklum fjölda sérhæfðra upplýsinga án endurgjalds. Þó eru ekki allar fræðigreinar jafn vel settar að þessu leyti. Sum gagnasöfn eru aðeins aðgengileg í stórum upplýsingakerfum eins og Dialog, DataStar, STN o.fl. sem gjaldsetja leit með tilliti til umfangs upplýsinganna sem sóttar eru, tímans sem tekur að finna þær o.fl. Starfsmenn upplýsingaþjónustu safnsins sjá um að leita í þessum kerfum og/eða gera ítarlegar heimildaleitir í hinum ýmsu gagnasöfnum fyrir þá sem þess óska gegn greiðslu.

Ekki má heldur gleyma skrám og vefjum um ýmislegt íslenskt sérefni, s.s. handritaskrám um handrit handritadeildar safnsins, vefinn handrit.is gamalli spjaldskrá Landsbókasafns um valið efni blaða og tímarita, fornum Íslandskortum í stafrænu formi, Íslendingasögum og ýmsu öðru efni á Sagnanetinu og Ísmús með nótur og tónlistarefni úr íslenskum handritum frá 1100-1800, gamlar fónografhljóðritanir og gagnasafnið Munnleg geymd með rímur, sögur, viðtöl og annað Þjóðfræðiefni frá Stofnun Árna Magnússonar og vef Miðstöðvar munnlegrar sögu.

Á vef Þjóðskjalasafns er aðgangur að ýmsum heimildagrunnum og skjalaskrám. Vefur Alþingis veitir aðgang að Lagasafni, þingmálum, þingræðum ásamt yfirgripsmiklu tenglasafni og Rannsóknagagnasafn Íslands gefur upplýsingar um rannsóknaverkefni sem unnið er að á Íslandi og niðurstöðum þeirra. Á siðunni handbókahillan eru m.a.uppsláttarrit og gagnasöfn með æviágripum einstaklinga. 

Efst á síðu

2. j. Upplýsingar á Netinu

Á veraldarvefnum er ógrynni upplýsingasíðna og gagnasafna af ýmsum toga. Verið vandlát á upplýsingarnar sem þið finnið því gæðin eru afar mismunandi. Hægt er að leita upplýsinga á ýmsa vegu:

• Slá inn þekkt veffang eða giska.
• Rekja sig frá einu veffangi á annað með því að smella á heppilega tengla.
• Nota leitarvélar. Þá slær notandinn inn leitarorð í leit að efni eða notar vefskrár sem beina honum að gögnum eftir efnisflokkum, frá víðari flokki til þrengra efnis. Notandinn velur og smellir á tengla sem hann álítur koma að gagni. Flestar leitarvélar bjóða upp á báðar þessar aðferðir.
• Nota vefgáttir en það eru efnisflokkaðar skrár með tenglum sem oftast hafa verið valdir af fagfólki en ekki vélrænt eins og í almennum vefskrám.

Leitarvélar á Netinu skipta þúsundum og eru jafn mismunandi og þær eru margar, þ.e. hvar og hvernig þær leita og að hvers konar efni. Þannig geta niðurstöður sömu leitar verið mjög mismunandi frá einni leitarvél til annarrar. Leitarvélin Google er afar öflug en ýmsar aðrar leitarvélar geta í sumum tilvikum hentað jafn vel eða betur. Google Scholar og Scirus leita t.d. eingöngu í vísindalegu efni. Á Netinu er víða að finna góðar upplýsingar um hvernig mismunandi leitarvélar vinna og hvernig leita má á árangursríkan hátt. Slíkar upplýsingar eru jafnframt í hjálparhnöppu, help eða search tips, flestra leitarvéla. Engin leitarvél leitar í öllum gagnasöfnum Netsins. Þær leita t.d. hvorki í gjaldsettum gagnasöfnum né i skrám bókasafna og yfirleitt ekki í skrám sem vísa í efni tímarita. Tengjast þarf slíkum skrám sérstaklega og nota leitarbúnað þeirra, sbr. Gegni o. fl. Vefgáttir beina notendum að völdu efni á tilteknu sviði.

Efst á síðu

3. Unnið úr heimildaleitinni

Þegar leitað hefur verið í helstu skrám og öðrum hjálpargögnum þarf að skoða og meta árangurin, ef það hefur ekki verið gert jafnóðum.. Ef útkoman er rýr geta ýmsar ástæður verið fyrir því. Það kann t.d. að vera að lítið hafi verið fjallað um efnið almennt, að óheppileg gagnasöfn eða leitarorð hafi verið notuð eða rangri leitartækni beitt. Sjálfsagt er að kynna sér leitarleiðbeiningar, help eða search tips, viðkomandi gagnasafns eða leitarvélar áður en leit er hafin. Smáatriði geta skipt sköpum varðandi leitarheimtur.

Starfsmenn upplýsingaþjónustunnar á 2. hæð safnsins aðstoða þá sem þess óska við heimildaleit og boðið er upp á safnkynningar og kennslu af ýmsum toga. Einnig eru gerðar ítarlegar heimildaleitir gegn greiðslu.

3. a. Upplýsingar metnar

Við almenna leit á Netinu finnast oftar en ekki of miklar upplýsingar. Reynið að meta þær jafnóðum og vistið áhugaverðar slóðir (Favorites í Explorer eða Bookmarks í Netscape) þannig að auðvelt sé að finna þær aftur.

Hver sem er getur sett upplýsingar á Netið og þær eru yfirleitt ekki ritrýndar. Því er mikilvægt að meta trúverðuleika þeirra og notagildi. Upplýsingar um heimildamat má m.a. finna á Netheimildir, í grein Þórdísar T. Þórarinsdóttur Netið sem heimild og í fjölda erlendra leiðbeininga. Hér skal bent á nokkur atriði sem hafa má í huga.

• Hver er höfundur síðunnar? Gerir hann grein fyrir sér á einhvern hátt og þekkingu sinni á efninu? Gefur hann upp netfang? Tilheyrir hann t.d. skóla eða stofnun.
• Hver er eigandi síðunnar? Er hún á vegum opinberra aðila (.gov), menntastofnunar (.edu, .ac), viðskiptaaðila (.com). Skiptir máli hvort hún er íslensk (.is), dönsk (.dk), bresk (.uk) o.s.frv.?
• Hver er tilgangurinn? Er síðan gerð í hagnaðar- eða viðskiptaskyni, sem fræðsla, áróður eða er um áhugamál einstaklings að ræða?
• Hvernig er framsetning efnisins? Fræðileg, aþýðleg, málaefnaleg, ítarleg, yfirborðskennd, ýkt eða áróðurskennd ....
• Hversu nýjar eru upplýsingarnar? Hve nýjar þurfa þær að vera til þess að koma að gagni? Hvenær var síðan síðast uppfærð?
• Er vísað til heimilda eða í aðrar vefsíður? Er vísað í trúverðugar heimildir? Ber upplýsingum saman við viðtekin viðhorf?

Flest gögn sem bókfræðileg gagnasöfn, tilvísansöfnin, vísa í hafa birst á prenti, m.a. í ritrýndum tímaritum. Eftirfarandi atriði geta skipta máli við mat á þeim:

• Í hvers konar riti birtist greinin? Fag- eða fræðiriti, ritrýndu tímariti, tímariti almenns efnis ...
• Hver er titill greinar? Hversu vel virðist hann henta viðfangsefninu. Vísar hann til víðrar/þröngrar umfjöllunar?
• Hver er höfundur greinarinnar? Er hann þekktur á viðkomandi sviði?
• Er vísað í heimildir? og í hvers konar heimildir er vísað?
• Hversu nýtt er efnið? Hversu nýtt þarf það að vera til þess að þjóna tilgangi?

3. b. Gögn útveguð

Þegar búið er meta afrakstur heimildaleitar á gagnrýninn hátt og velja það sem nýtist við verkefnið, þarf að útvega þau gögn sem eru ekki þegar við hendina en þörf er fyrir .

Ef lítill tími er til stefnu þarf e.t.v. að takmarka sig við nærtækar heimildir, s.s. það sem til er í bókasafninu, sbr. Leitir.is, eða heildartexta tímarita sem safnið hefur aðgang að. Hægt að gera einfalda leit í Tímaritaskrá safnsins að greinum um tiltekið efni með því að leita í efnisyfirlitum allra þessara tímarita samtímis. Það er gert með þvi að smella á "ítlareg leit" á upphafssíðu tímaritaskrárinnar og fylgja leiðbeiningum á skjánum. Rétt er að benda á að mun markvissari leitarniðurstöður fást með heimildaleit í sérhæfðum gagnasöfnum.

Ef tíminn er aftur á móti nægur er hægt að panta bækur og önnur gögn hjá íslenskum eða erlendum bóksölum eða biðja bókasafnið að útvega bækur eða ljósrit með millisafnaláni sem er gegn greiðslu.

Efst á síðu

4. Fylgst með í faginu

Fræðimenn beita ýmsum aðferðum við að fylgjast með á sínu sviði, s.s. fletta nýjum tímaritsheftum og bókum, skiptast á skoðunum á vinnustað og ráðstefnum eða nota einhverja af hinum mörgu möguleikum sem rafræn samskipti bjóða upp á.

4. a. Árvekniþjónusta

Bókaverslanir og flestir útgefendur og dreifingaraðilar bóka, tímarita og gagnasafna, bjóða upp á rafræna þjónustu, án endurgjalds, til þess að auðvelda mönnum að fylgjast með því nýjasta sem birtist á því sviði sem þeir skilgreina. Þetta nefnist árvekniþjónusta, alert, ToC alert eða current awareness, og þurfa notendur fyrst að skrá sig, register, á heimasíðum viðkomandi útgefenda. Þjónustan felst einkum í því að þessir aðilar:

• senda tengil við efnisyfirlit tímarita (ToC= Table of Contents)
  • jafnóðum og nýtt hefti kemur út
• senda upplýsingar um nýjar greinar um efni sem notandinn hefur skilgreint (SDI=Selective Dissemination of Information)
  • jafnóðum og nýjar greinar birtast
  • með vissu millibili
• senda tilkynningar um nýjar bækur um tiltekið efni

• Wiley – Blackwell býður upp á upplýsingar um nýjar bækur, 800 tímarit, leit að efni í þeim og ýmsa aðra þjónustu án endurgjalds. Notendur þurfa fyrst að skrá sig og panta síðan efnisyfirlit á heimasíðum tímaritanna.
• Science Direct býður bæði upp á árvekniþjónustu og leit í tímaritum og/eða í öllum útgáfuritum.
• Karger er með ToC- alert þjónustu úr 99 tímaritum í læknisfræði o.fl. Einnig er hægt að leita að efni í öllum tímaritunum samtímis.
• SpringerLink veitir alert (bæði ToC og SDI) þjónustu úr 2.500 tímaritum frá Kluwer, Springer og fleiri útgefendum. Einnig er hægt að leita að efni í öllum þessum tímaritum samtímis.
  
  Útgefendur um allan heim:
  Publisher´s Catalogues Home Page

4. b. Póstlistar – umræðuhópar

Á Netinu er fjöldinn allur af póstlistum og umræðuhópum af ýmsu tagi, s.s. ritstýrðir listar, opnir listar eða lokaðir.
Gagnlegar skrár um mismunandi lista:
TILE.NET – E-mail List Directory
Topica

5. Ritun – hjálpargögn

Í bókasafninu eru ýmis leiðbeiningarit bæði á íslensku og erlendum málum um ritgerðasmíð, tilvitnanir, skráningu heimilda, uppsetningu heimildalista, o.s.frv. Þau standa með ritum um stílfræði í flokknum 808.02 á handbókrými á 2. hæð og útlánseintök eru á 4. hæð safnsins. Eiríkur Rögnvaldsson prófessor við Háskóla Íslands hefur einnig tekið saman Leiðbeiningar um ritgerðasmíð um öll þessi atriði.

Einnig getur komið sér vel að þekkja Ritreglur frá Íslenskri málstöð, reglur um stafsetningu og greinamerkjasetningu.

Á Netinu er auk þess fjöldinn allur af leiðbeiningum á ensku m.a.:

• Elements of Style – by William Strunk, Jr.
• Genres of writing – OWL – Online Writing Lab
• A guide for writing a research paper – APA style
• A guide for writing a research paper – MLA style
• How to Write a Paper in Scientific Style and Format
• Psychology with Style
• The Writing Centre –

Efst á síðu

6. Skráning heimilda

Nauðsynlegt og skylt er að geta heimilda sem stuðst er við og/eða vitnað er til. Bæði vegna höfundarréttar og til þess að sýna á hvaða gögnum eða hugmyndum niðurstöður eru byggðar. Heimildaskráin gefur ennfremur vísbendingu um heimildavinnu höfundar og vísar lesandanum á efnið.

Við heimildaleit er góð regla að vista eða skrá jafnóðum upplýsingar um efni sem nýtist við úrlausn verkefnis og vísa þarf til í heimildaskrá. Það getur sparað mikla vinnu síðar. Þetta eru upplýsingar sem gera lesandanum kleift að finna gögnin sem notuð voru. Þær má kalla „heimilisfang“ heimildarinnar, þ.e.a.s. upplýsingar um hver skrifaði hvað, hvar það birtist og hvenær. Þessi atriði geta þó verið mismunandi eftir því um hvers konar gögn er um að ræða.

6. a. Uppsetning heimildalista – tilvitnanir – tilvísanakerfi

Mismunandi reglur eru milli fræðigreina um uppsetningu heimildalista og röð atriða sem þar þurfa að koma fram. APA staðallin virðist þó einna útbreiddastur. Kynnið ykkur venjur eða reglur í ykkar fagi. Eins og fyrr segir eru í safninu, í flokknum 808.02, ýmis rit með leiðbeiningum um ritun og skráningu heimilda. Hér á eftir er vísað í nokkra erlenda staðla (tilvísanakerfi) sem taka ýmist til prentaðra heimilda og/eða rafrænna:

• APA style – allar tegundir heimilda
• APA Electronic Reference – rafrænar heimildir
• Citation Guides for Electronic Documents – rafrænt efni
• Citing your sources
• ***Leiðbeiningar um ritgerðasmíð – heimildaskráning o.fl.
• MLA – Modern Language Association – citing sources
• MLA – Modern Language Association – Writer´s Handbook
• Netheimildir – upplýsingasíða um notkun netheimilda

Leiðbeiningar á Vísindavefnum um tilvitnanir í veflægt efni

Til eru forrit sem hjálpa notendum að halda utan um heimildir, útbúa eigin gagnasöfn og setja upp heimildalista eftir mismunandi stöðlum. Niðurstöður leita í stærstu gagnasöfnunum, s.s.  ProQuest, Ovid og Web of Science, er hægt að flytja beint yfir í þessi forrit.

• EndNote – aðgangur nemenda H.Í. í tölvum safnsins
• End Note Web – veljið MyEndNote Web –  innskráning án endurgjalds
• EndNote – leiðbeiningar frá RANNUM
• RefWorks
• Reference Manager
• ProCite

6. b. Höfundaréttur

Höfundarréttur er réttur höfundar til að ráða yfir verki sínu og er notkun óheimil án leyfis hans eða samkvæmt samningum við samtök höfunda. Brot á höfundalögum, t.d. birting án leyfis, getur þýtt kostnað og óþægindi fyrir þann sem það gerir. Höfundarréttur gildir í 70 ár frá andláti höfundar. Á vef Hagþenkis, félags höfunda fræðirita og kennslugagna, er einnig fjallað um höfundarrétt og rafræna miðlun.

• Umfjöllun um höfundarétt á Vísindavefnum
• Hvað er ritstuldur? efni af Vísindavefnum
• Plagiarism (ritstuldur) – skilgreining Wikipedia
• Plagiarism – fræðsla um ritstuld
• Plagiarism – fræðsla um ritstuld
• Plagiarism Education and Prevention – bók opin á háskólanetinu

6. c. Ljósritun

Höfundalög kveða m.a. á um að ekki megi ljósrita úr útgefnum ritum nema með leyfi höfunda. Þó er gerð undantekning með ljósritun til einkanota. Á vef Fjölíss, hagsmunafélags samtaka rétthafa að verkum sem njóta höfundaréttar og nýtt eru með ljósritun o.fl. er að finna upplýsingar um hvað má ljósrita og hvað ekki samkvæmt samningum þess.

Efst á síðu

7. Önnur aðstoð

Starfsmenn upplýsingaþjónustu safnsins veita þeim sem þess óska einstaklingsbundnar leiðbeiningar og aðstoð við heimildaleit án endurgjalds. Ef tryggja á að starfsmaður sé til reiðu þegar ykkur hentar er best að panta slíka aðstoð fyrirfram með tölvupósti upplys@landsbokasafn.is eða í síma upplýsingaþjónustunnar, 525 5685. Ennfremur er boðið upp á safnkynningar og kennslu af ýmsum toga. fyrir stóra sem smáa hópa.

Kennsluvefir, leiðbeiningar og próf

Intute – Virtual Training Suite – breskur kennsluvefur
Kennsluvefur í upplýsingalæsi – vefur frá Upplýsingu
Scholarly Guide to Google – vefur frá Harvard
UB TESTEN – danskt próf í upplýsingafærni 
Viko – your guide to information literacy – vefur frá NorgesTeknisk-naturvitenskapelige Universitet
Tölvunám – Kennsluvefur H.Í. – ýmis forrit

8. Heimildaleit gegn gjaldi.

Starfsmenn upplýsingaþjónustu safnsins taka einnig að sér að gera ítarlegar heimildaleitir í hinum ýmsu gagnasöfnum gegn greiðslu.

Efst á síðu