Um safnið

Allar almennar upplýsingar um safnið, stjórn þess, sögu og framtíðarsýn.

Þjónusta

Safnið býður notendum sínum margvíslega þjónustu sem lýtur að upplýsingaöflun.

Safnfræðsla

Upplýsingar um kynningar á safninu, námskeið í boði og heimildaleit

Þjóðarbókhlaðan og útibú

Í Þjóðarbókhlöðunni er fyrsta flokks aðstaða til náms og rannsókna.

Samstarfsverkefni

Safnið stendur að fjölda verkefna í samvinnu við innlenda og erlenda aðila.

Leitartækni

Almenn leitartækni

Leitartækni í rafrænum gagnasöfnum getur verið all mismunandi frá einu gagnasafni til annars og sama má segja um almennar leitarvélar á vefnum s.s. Google, Altavista, Yahoo o.s.frv. Til þess að leit beri tilætlaðan árangur er nauðsynlegt að gera sér í stórum dráttum grein fyrir hvar eða í hvers konar gagnasafni er verið að leita, hvernig það er uppbyggt og hvaða skipanir komi að gagni. Hér á eftir eru nokkur almenn atriði sem gott er að hafa í huga við heimildaleit og notkun rafrænna gagnasafna:

1. Veljið leitarorð	5. Nokkur dæmi um leit
2.  Veljið gagnasafn	6. Sýnishorn af færslu
3. Sláið inn fyrirspurn	7. Niðurstöður
4. Tengingar leitarorða	8. Finnið heildartexta greina

1. Veljið leitarorð

Skilgreinið efnið og veljið leitarorð sem best lýsa því sem finna á heimildir um. Við val leitarorða er gott er að styðjast við kennslubækur eða uppsláttarrit í faginu og fletta upp í orðabókum og efnisorðaskrám. Athugið að ýmis smáorð eru ekki leitarbær.

• kannið stafsetningu, skilgreiningar og samheiti t.d.:
  aeroplane, airplane, aircraft, plane.
  wages, salary, remuneration o.s.frv.
  
  
• athugið víðari og þrengri heiti:
  handicapped,
  physically handicapped,
  mentally handicapped
  
  
• og skyld heiti:
  food, diet, eating, nutrition.
  
  
• munið að ensk og amerísk stafsetning getur verið mismunandi:
  aluminium  –  aluminum
  behaviour – behavior
  cheque –  check
  defence –  defense
  sulphur – sulfur

2. Veljið heppileg gagnasöfn.

Veljið gagnasöfn úr heildarlista sem er í stafrófsröð eða listum einstakra fræðigreina.

Kynnið ykkur leiðbeiningar í Help hnöppum gagnasafnanna sem nota skal eða leiðbeiningabæklinga safnsins

3. Sláið inn fyrirspurn

Sláið inn orð eða orðasamband sem best lýsir því efni sem finna skal.  Ágætt er að leita að einu orði eða orðasambandi í einu og tengja síðan með viðeigandi tengingum og/eða afmarkið leit við tiltekin leitarsvið í færslunum  Varist flóknar samsetningar. Í sumum gagnasöfnum þarf að setja orðasambönd innan gæsalappa eða gefa sérstakar skipanir til þess að tryggja að orðin finnist eingöngu þar sem þau standa hlið við hlið og í þeirri röð sem þau eru slegin inn.

"intelligence measurements"
"red blood cell"
"credit card fraud"

4. Tengingar leitarorða

Leitir/ fyrirspurnir má víkka og þrengja með ýmsum tengingum eða táknum. Táknin geta haft dálítið mismunandi merkingu frá einu gagnasafni til annars. Röng notkun gefur rangar niðurstöður. Algengustu tengingar og tákn:

AND	þrengir leit og merkir að bæði/öll orð sem þannig eru tengd þurfi að koma fyrir í færslunni, t.d. intellgence AND measurements. Orðasambandið "intelligence measurements" gefur þrengri niðurstöður því þá þurfa orðin að standa hlið við hlið og í þeirri röð sem þau eru slegin inn.
OR	víkkar leit og merkir að annað hvort eða eitthvert orðanna þurfi að koma fyrir í færslunni. OR er notað til að kalla fram mismunandi hugtök, samheiti, skyld heiti, mismunandi stafsetningu eða orðmyndir, t.d. (behavior OR behaviour OR conduct), (food OR diet OR eating OR nutrition).
NOT	þrengir leit með því að útiloka tiltekin hugtök. Notist með varúð því hætta er á að áhugaverðar tilvísanir detti út, t.d. finnur : cats NOT dogs greinar um ketti en útilokar greinar sem fjalla einnig um hunda.  Aftur á móti getur jaguar NOT (car OR automobile) verið gagnlegt til að útloka greinar um bílategundina. Þetta dæmi á einkum við ef leitað er í þverfaglegu gagnasafni eða við almenna leit á Netinu. Í sumum gagnasöfnum er samsvarandi skipun AND NOT eða ANDNOT
SAME	þrengir leit og merkir að orðin eigi að koma fyrir í sömu setningu. SAME er þrengri tenging en AND sem leitar að orðum í sömu færslu. Í sumum gagnasöfnum er hægt að nota AFTER, BEFORE, WITH, WITHIN(x), ADJ(x) o.fl. (x = fjöldi orða) t.d. ADJ3 sem merkir að allt að 3 orð megi standa á milli orðanna og að þau geti staðið í hvaða röð sem er.
*	Stjarna er yfirleitt notuð til að tákna einn eða fleiri óþekkta bókstafi og er oftast notuð  í enda orðs. Þarð víkkar leitina með því að kalla fram mismunandi endingar orða; volcan * finnur t.d. volcano, volcanoes, volcanism, volcanic o.s.frv. Í sumum gagnasöfnum, táknar * aftur á móti aðeins einn eða engan óþekktan bókstaf og má nota ýmist í enda orðs eða inni í miðju orði. Í þeim tilvikum finnur volcan* aðeins færslur með volcan, volcano, volcans eða eitthvað þess háttar, wom*n finnur bæði woman og women og colo*r bæði color og colour.
?	Spurningarmerki er notað eins og stjarnan til að víkka leit . Í sumum gagnasöfnum stendur það þó aðeins fyrir einn óþekktan bókstaf, ?? stendur fyrir tvo óþekkta stafi o.s.frv., hvort heldur það er notað inni í miðju orði eða í enda orðs.
$	dollaramerki er notað í OVID-kerfinu til þess að finna mismunandi endingar orða. Þar er # notað til að finna einn óþekktan staf og ? til að finna einn eða engan.
"x x"	gæsalappir eru settar utan um orðsambönd til þess að tryggja að orðin standi saman, þ. e. hlið við hlið eins og þau eru sleginn inn.
(xxx)	Svigar eru notaðir til þess að afmarka leitarliði, röð aðgerða og til þess að skilyrða tengsl leitarorða.

5.  Nokkur leitardæmi:

Í eftirfarndi dæmi er leit víkkuð með OR –  þ.e. ýmis samheiti fyrir alnæmi eru tengd með OR í sömu fyrirspurn.

• aids OR hiv OR human immunodeficiency virus OR acquired immune deficiency syndroma

Samsetta leit með OR og AND.
Leitað er að efni um dans hunangsflugunnar.  Fyrst er leitað að hunangsflugu með mismunandi rithætti, í eintölu, fleirtölu og eftir fræðiheiti.  Leitarorðin eru tengd  með OR og sett innan sviga til að afmarka sem sérstakan leitarlið.

(honey bee* OR honeybee* OR apis mellifera)

útkoman er síðan þrengd við dans í  ýmsum myndun með AND

(honey bee* OR honeybee* OR apis mellifera) AND danc*

Samsett leit með NOT og OR.
Leitað er að umfjöllunum um Michelangelo einkum um málaralist hans en hvorki um húsagerðarlist hans né höggmyndir.

• Michelangelo NOT (architecture OR sculpture*)
  færri færslur finnast ef leitin er jafnframt takmörkuð við málverk
• (Michelangelo AND paint*) NOT (architecture OR sculpture*)
  

Svigar eru notaðir til þess að afmarka leitarþætti sem eiga saman og þeir kveða á um tengsl orða.  Notkun þeirra  skiptir  oft sköpum   varðandi niðurstöðu leitar.

• (child* OR infant*)  AND  (nutrition OR diet)
• linguistics AND (gaelic OR irish)
  finnur greinar um, gelísk eða írsk málvísindi, en
• linguistics AND gaelic OR irish
  finnur greinar um gelísk málvísindi eða írsku  
  
  Í síðari tilvikinu er leitað að írsku án tengsla við málvísindi og gefur því allt aðra niðurstöðu

Leitarorð tengd við tiltekin svið í færslunum
Í flestum tilvísanasöfnum er hægt að þrengja leit  eða gera hana markvissari með því að takmarka einstök leitarorð við tiltekin svið í færslunum. Aðferðir við það eru örlítið mismunandi frá einu gagnasafni til annars. Leiðbeiningar eru yfirleitt í Help hnöppum  gagnasafnanna. Heiti mismunandi sviða færslunnar eru feitletruð í meðfylgjandi færslu.

6.  Sýnishorn af færslu í tilvísanasafni. 

Með færslu er átt við þær upplýsingar sem gagnasafnið geymir um hverja tilvísun eða grein sem vísað er í.  Þetta eru t.d. upplýsingar um titil, höfund, tímarit sem greinin birtist í, blst., hefti og útgáfuár. Oft er einnig alþjóðlegt númer tímarits (ISSN), tungumál greinar, útdráttur (abstract), samræmd efnisorð (discriptors/identifiers) o.fl. atriði. Hvert atriði er tilgreint í samnefndu sviði.

Title: The Study of the Rights of the Child in Iceland.
Author: Gunnarsdottir, Augusta; Sigurdardottir, Maia; Jonsdottir, Asdis
Source: School Psychology International; v22 n2 p190-204 May 2001
ISSN: 0143-0343
Abstract: Presents Icelandic students' responses to the questionnaire on children's rights employed in the cross-national ISPA survey. Results revealed that Icelandic children considered that rights were important but were more likely to be taken into account at home than at school. The issue of children's rights was shown to be taken more seriously in Iceland than in any other surveyed country.
Language: English
Publication Year: 2001
Publication Type: Journal Articles; Reports: Research
Descriptors: Childhood Attitudes; Childrens Rights; Cross Cultural Studies; Educational Environment; Family Environment;
Identifiers: *Iceland

7. Niðurstöður leitar

Of  margar færslur finnast – Leitin er líklega of víð eða ónákvæm

• veljið þrengri eða nákvæmari leitarorð
• þrengið fyrirspurn með því að bæta við leitarorði
• takmarkið  leit t.d. við orð í titli, útdrætti, eða öðrum sviðum
• takmarkið leit við tímabil eða tegund efnis
  

Of fáar færslur finnast – Ekki er víst að mikið hafi verið skrifað um efnið

• er leitarorð of sérhæft eða leitin of þröng?
• eru leitarorð rétt stafsett?
• eru leitarorð tengd á réttan hátt?
• víkkið leit með víðara heiti, samheitum eða skyldum hugtökum
• víkkið leit við fleirtölumynd eða mismunandi endingar

8.  Finnið  heildartexta greinar

Mörg gagnasöfn hafa tengla við heildartexta þess efnis sem þau vísa í. Heildartextarnir opnast  því aðeins að notandinn hafi greitt fyrir aðganginn. Íslenskir notendur hafa aðgang að heildartextum tímarita frá nokkrum útgefendurm (m.a. Blackwell- Synergy, Elsevier- Science Direct, Sage, Springer og Karger ) því samið hefur verið á landsvísu um aðgang að  þeim. Flest  tímarit þeirra ná aftur til ársins 1995 eða 1997. Heildartextar allmargra tímarita eru einnig í gagnasönfunum Ebsco og ProQuest.

Allmörg tímarit eru í séráskrift Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns. Þau er aðeins hægt að opna á tölvum á háskólanetinu. Þeir notendur háskólanetsins sem hafa VPN búnaðinn í tölvum sínum, sem RHÍ annast þjónustu á, geta nálgast rafræn gögn í áskrift safnsins hvaðan sem er og hvenær sem er.

Ef  tenglar við heildartexta virka ekki  eða ef ekki er tengill við heildartexta  er best að athuga í Tímaritaskrá A-Ö hvort tiltekið tímarit sé til í rafrænni útgáfu eða í Gegni til að sjá hvort og hvar prentað eintak er til hér á landi.