Kjörgripur mánaðarins

Drög að jarðeldasögu Íslands

Frá landnámi hefur fjórum sinnum gosið í Eyjafjallajökli. Fyrst um 920, síðan 1612, 1821 og nú 2010. Í handritadeild Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns er varðveitt lýsing á eldgosinu 1821. Hana er að finna í handritinu ÍB 11 fol, en það er drög að jarðeldasögu Íslands sem Jónas Hallgrímsson skáld og náttúrufræðingur tók saman á árunum 1840-1845. Jónas studdist við ýmsa annála við þessa samantekt.

Um gosið 1821 segir:

„Þetta gos hófst svo: í rökkri og um vökuna miðvikudaginn 19. des. m. 1821, sáust oft leiftranir í heiðskíru veðri og daginn eftir um miðmunda sást hæst á Eyjafjallajökli lítill hvítleitur skýjabólstur og lagði á svipstundu hátt upp á loft og varð að þykkum reykjarmökk er sortnaði því meir sem frá leið. Veður varð heiðskírt og lygnt. Um sólsetur hvarf reykurinn, en skömmu seinna gekk enn meiri mökkur upp af jöklinum og voru ofarlega í honum leiftranir og eldglæringar, svo menn gengu úr skugga um að þetta var verulegt eldgos.

Frá 21. til 27. gekk mökkurinn ákaft upp með landnorðanveðri og lagði fram og vestur af fjallinu; dökknaði þar jökullinn fyrir af öskufallinu, en mökkurinn óx æ meir og dreifðist út um veðurloftið, varð þá mikið öskufall undir Ytri-Eyjafjöllum og Austur-Landeyjum. Einstaka sinnum brá fyrir eldi á jörðunum neðan til við mökkinn, og fyrstu dagana uxu nokkuð vötn og ár og vestur með Eyjafjallajökli heyrðust óttalegir dynkir í honum eins og hann mundi þá og þegar springa fram. Hlýtt veður var um alla þá daga. Öskufallið rénaði skömmu eftir nýár 1822 og náði aldrei til manna nema yfir þær sveitir sem áður eru nefndar.

Úr því rauk alltaf úr gjánni og brestirnir héldust í jöklinum við og við en sjaldan sást til elds eða verulegra gosa fyrr en hallandi Jónsmessu að öskufallið hófst á ný og var mjög vægt en langvinnt og varð að mestu tjóni miðsveitir undir Austur-fjöllum. Ekki flýðu menn byggðir sínar að staðaldri, en þó fylgdu nokkrir skepnum sínum á burt um stund og þær sem eftir voru urðu mjög gagnlitlar og þrifust illa á heyunum veturinn eftir. Svo þrengdi að þeim sveitum að lá við bjargarleysi og urðu aðrar sveitir að hjálpa þeim með gjöfum. Öskufallið sáldraðist úr jöklinum við og við allt fram um árslokin og enn var að gufa úr honum hvítleitur vatnsreikur meir en tvö ár úr því.

Magnús hreppstjóri Sigurðsson gekk á jökulinn við þriðja mann vorið 1823 og skoðaði eldgjána. Lá hún frá norðri til suðurs þar sem áður er sagt, og virtist þeim hún hérumbil 1000 faðma löng og 30 faðma breið þar sem mjóst var og botnlaust klettagljúfur að sjá. Á þrem stöðum öðrum rauk þá upp úr jöklinum um göt með allmiklu millibili suðvestur af gjánni.“

(Fært til nútímastafsetningar)

Hægt er að skoða handrit Jónasar hér á handrit.is.

Þess má geta að Magnús Stephensen dómsstjóri fjallaði um eldgosið í tímariti sínu, Klausturpóstinum árið 1822, sem lesa má á vef safnsins, www.timarit.is.

➜ Eldri kjörgripir