Í dag eru liðin 180 ár frá því að handritasafni var komið á fót innan Landsbókasafns. Þennan dag árið 1846 veitti Kristján VIII Danakonungur (1786–1848) fjárheimild til að kaupa handritasafn Valgerðar Jónsdóttur biskupsekkju (1771–1856) til Landsbókasafns, alls 393 bindi.

Frumstofn safnsins má rekja til fræðastarfa og handrita- og skjalasöfnunar sr. Jóns Halldórssonar í Hítardal (1665–1736), en synir hans, Finnur Jónsson Skálholtsbiskup (1704–1789) og sr. Vigfús Jónsson (1706–1776) juku við safnið, einnig sonarsonur Jóns, Hannes Finnsson Skálholtsbiskup (1739–1796).

Hannes var kvæntur Valgerði Jónsdóttur, en eftir andlát hans giftist hún Steingrími Jónssyni, síðar biskupi Íslands (1769–1845). Þau hlúðu að safninu sem var loks keypt til Landsbókasafns ári eftir andlát hans. Safnið hafði þá einkum að geyma handrit af guðfræðilegum, sögulegum og stjórnsýslulegum toga, og var komið fyrir á lofti Dómkirkjunnar þar sem Landsbókasafn var þá til húsa.

 

Handritasafn hefur vaxið og dafnað æ síðan og eru handritin nú um 15.000 talsins og einkaskjalasöfnin um 2.000. Langflest handritin eru frá síðari öldum (sautjándu, átjándu og nítjándu öld) og hafa að geyma fjölbreytt efni á borð við riddarasögur, Íslendingasögur, sálma, kvæði, alþýðulækningar og margt annað sem ber vott um öfluga handritamenningu tímabilsins og hélst í hendur við aukna skriftar- og lestrarkunnáttu landsmanna.

 

Í dag berast handritasafni að meðaltali um ein til tvær afhendingar í viku, einkum einkaskjalasöfn. Gestir handritasafns geta leitað upplýsinga um safnkostinn á vefnum handrit.is þar sem má jafnframt má finna myndir af þúsundum handrita, og heimsótt lessalinn sem er opinn alla virka daga á milli kl. 9–17.

Í tilefni afmælisins hefur verið sett upp lítil sýning á 1. hæð Þjóðarbókhlöðu þar sem má sjá handrit, bréf og bækur frá því fólki er tengist frumstofni handritasafnsins 1846.